Verkir á móti sársauka í fæðingu

Ég er stundum spurð að því svona í gamni, í ljósi starfs míns sem doula, hvort ég hafi gaman að því að horfa upp á konur þjást.
Ég elska starfið mitt og það gefur mér mikið en ég hef ekkert umburðarlyndi fyrir þjáningu, því get ég lofað. Ég vil ekki að nokkur kona þjáist eitt augnablik í fæðingu, en ég hef hinsvegar gott þol fyrir því að vera með konum sem finna til og held ég sé komin með góða verkfæratösku í að hvetja konur áfram og hjálpa þeim að halda áfram, halda verkjunum sem verkjum.
Kannski er einhver alveg búinn að tína mér núna, en það er mikill munur á verkjum og sársauka í mínum huga þegar kemur að fæðingu.

Þegar kona á von á sínu fyrsta barni er alveg eðlilegt að óttast verkina sem þær koma til með að upplifa í fæðingunni því það er einhvern veginn í beinunum á okkur að vita að fæðing er þrekvirki og svo bætist við að oft höfum við heyrt og lesið reynslusögur annarra.

Fæðing er stórmagnaður viðburður í lífi fjölskyldu og verkirnir sem fylgja fæðingunni eru ef svo má að orði komast eðlilegar aukaverkanir af virkni og átökum líkamans og þá verki þarf ekki að óttast.

Ef við setjum svona verki í samhengi, þá þekkja flestir verki í átökum eða eftir átök, svo sem í góðri fjallgöngu, í hlaupi og eftir erfiðan tíma í ræktinni. Verki sem fylgja átökum þekkir íþróttafólk til að mynda vel, átökin í athöfninni sjálfri og verkina sem á eftir koma. Flestir sem reynt hafa mikið á sig líkamlega þekkja líka vellíðanina sem fylgir því að takast á við erfitt en yfirstíganlegt verkefni og klára það. Vellíðan, sigurtilfinning og gleði.

Í eðlilegri fæðingu taka verkirnir ekki yfir upplifunina heldur eru hluti af henni. Þegar hlutirnir ganga venjulega fyrir sig er verkurinn hliðarafurð af vinnuþættinum. Fleira kemur inn í upplifunina, svo sem slökun og ró. Milli verkja kemur ró og vellíðan, eitthvað sem hormónar kvenna hafa mikil áhrif á. Í þessu ferli þar sem skipst er á milli verkja og hvíldartíma skiptir máli að geta dottið inn í ryþma, einhversskonar endurtekningu þar sem tíminn svo að segja stendur í stað en hringlaga ferli hvíldar og samdrátta endurtekur sig.  Verkurinn er einfaldlega líkamleg upplifun sem getur verið svo sannarlega óþægileg en á ekki að vera óyfirstíganleg.

En það er líka einhver lína milli verks og sársauka, átaka og þjáninga og það er stór munur á að upplifa verki sem hluta af ferli eða upplifa sig í þjáningu. Það má í raun segja að þjáning sé óeðlilegur hluti fæðingar, þegar verkurinn sjálfur verður óyfirstíganlegur og ryþminn tapast.

Skilin á milli verks og sársauka eða þjáningar eru ekki alltaf skýr og aðeins ljós í huga þess sem upplifir. Aðeins hin fæðandi kona veit sjálf hvort hún er að upplifa verki eða þjást.

Hvar skilin liggja er ólíkt milli kvenna, konur hafa misháan sársaukaþröskuld og mismikið þol fyrir verkjum. Margir minni þættir hafa svo áhrif á verkjaupplifun svo sem líðan fyrir og í fæðingu, fyrri reynsla, vonir og væntingar og umhverfi. Þá má ekki gleyma að ekki byrja allar fæðingar eins og margir læknisfræðilegir þættir hafa þar áhrif á.

Eitt af því sem gagnast til að haldast í ryþmanum og halda verkjunum yfirstíganlegum er til dæmis góður stuðningur frá fjölskyldu og fagaðilum, upplifun á öruggu umhverfi og góður undirbúningur þar sem verðandi foreldrar þekkja ferlið sem líkami konunnar fer í gegnum og kunna leiðir til að bregðast við verkjunum og hjálpa til við að lina þá. Þannig getur kona komist í gegnum fæðingu með góðri upplifun með verkjum en án þjáningar. Fari kona yfir skilin milli verkja og sársauka, finnur fyrir þjáningu og það sem gert er hjálpar ekki til að haldast í ryþma og stundin verður óbærileg og virðist óbærileg er fulllástæða til að stíga inn í og finna út hvaða verkjastilling er gagnlegust í þessum aðstæðum.

Hluti af mínu starfi er einmitt að hjálpa pörum að viðhalda ryþmanum svo verkirnir verði yfirstíganlegir en takast á við það með pörum þegar verkirnir breytast úr verkjum í sársauka.

family-1246171-639x919

Snerting og stuðningur maka

Fæðing er fyrir flesta krefjandi verkefni sem kallar á alla okkar athygli. Undanfarin ár hef ég aðstoðað fólk við að undirbúa sig fyrir fæðinguna og kennt þeim nokkur einföld ráð til að takast á við fæðinguna.
Tækni sem makinn getur gert í fæðingunni og gott er að hafa farið yfir áður en kallið kemur. Mig langaði að deila því með ykkur.
Mörgum konum finnst gott að láta strjúka sér og nudda í fæðingu en mörgum finnst það líka óþægilegt. Það er ekkert rétt eða rangt í þessum og alveg alger óþarfi að taka það persónulega ef nudd eða strokur eru afþakkaðar.
Reynslan segir mér að í byrjun fæðingar hjálpar létt nudd og strokur og svo þegar líður á fæðinguna gagnast þéttari snerting betur og ekki í samdráttum heldur á millli.

Hönd í hönd og lófanudd
Einfalt en áhrifaríkt og sýnir traust og umhyggju er að haldast í hendur og oft er mjög slakandi að nudda inn í lófann, þéttingsfast.

Þrýstingur um höfuðið
Kemur oft á óvart en það að setja hendur um höfuð konu í fæðingu er yfirleitt mjög vel þegið. Önnur hendin á ennið og hin við hnakka en samt á höfðinu. Halda þéttingsfast án þess að kreista. Mörgum þykir líka gott að vefja um höfuðið á sér slæðu eða öðru svipuðu. Það er töfraráð að halda köldum þvottapoka þétt um enni konu í fæðingu.

Þriðja augað

Það veitir ótrúlega slökun að nudda með þumalfingri rólega milli augnabrúnna. Þarna við það sem oft er kallað þriðja augað.

Hjartastuðningur
Mæli því að setja aðra hönd á bringuna við hjartastað og aðra á milli herðablaða og leyfa höndunum að hvíla vel við líkamann.

Fótasnerting
Létt snerting á fætur getur verið hughreystandi og þægileg. Margar konur finna jarðtengingu þegar þær standa og því er oft mjög kærkomið að fá fótanudd ef kona liggur fyrir. Þegar langt er komið í fæðingu getur verið gott að halda vel um ökkla, gefur góða jarðtengingu.

Prófið ykkur endilega áfram, metið stöðuna og haldið áfram. Góð snerting getur gert kraftaverk í fæðingu.

 

 

ESTABLISHED 1856

Ástarhormónið góða

Oxytocin er stórmerkilegt hormón sem kemur mikið við sögu í fæðingum. Það er oft nefnt ástarhormónið og eftir að ég sá að konur eru farnar að húðflúra það á sig eða vera með oxýtocin-hálsmen hefur mér fundist það pínu hæpað eins og þeir sletta á útlensku en það stendur algerlega fyrir sínu og gegnir veigamiklu hlutverki í fæðingu. Þess virði að gefa því góðan gaum, skilja það og virða.

Oxýtocin er svona kósý hormón, við finnum fyrir áhrifum af því þegar okkur líður vel, þegar við borðum mat, hlæjum, njótum ásta og þegar við upplifum okkur örugg. Þegar það seytir fram veitir það okkur vellíðan. Þegar við finnum fyrir óöryggi og hlutirnir ganga ekki vel þá seytir það minna eða jafnvel ekkert. Ástarhormónið er auðtruflað og Michel Odent segir það feimið. Oxýtocin spilar lykihlutverk í fæðingu en hagar sér á sama hátt frá degi til dags og í fæðingu, það flæðir fram í öruggu umhverfi en dregur úr virkni sinni við ótta og kvíða eða þegar adrenalínið flæðir um.
500px-Oxytocin.svg_-300x189

Oxýtocin, endorfín og adrenalín eru þrjú lykihormón í fæðingu og þó við vitum heilmargt um virkni þeirra þá erum við ekki komin með fullnaðarvitneskju um þau. Við vitum þó að viðtakar oxýtocins aukast á meðgöngu og mikið í fæðingu. Í fæðingu örvar oxýtoxin hríðar sem leiðir svo af sér að leghálsinn opnast og mýkist, sem svo kemur barninu í gegnum fæðingarveginn og losar fylgjuna frá. Oxýtocin minnkar blæðinguna eftir fæðingu og kona í ótruflaðri fæðingu losar aldrei meira magni af oxýtocin um ævina en rétt eftir að hún hefur alið barn. Magnað! Þetta útskýrir ofurkonusvipinn á mörgum konum rétt eftir fæðingu, þær eru í oxytocin vímu.

Það er margt sem getur truflað oxýtocinið t.d. bælir adrenalín niður oxýtocin. Við losum adrenalín þegar við erum hrædd, kvíðin oglíka þegar okkur er kalt. Adrenalín er svo öflugt að það getur haft þau áhrif að fæðing verður mjög löng og sársaukafull og adrenalin getur haft þau áhrif að fæðingin stoppar með öllu.

Við skiljum þessa tengingu oft þegar við hugsum til spendýra fæða afkvæmi sín. Þau finna dimman stað þar sem þau geta verið í friði. Ég var ekki mjög gömul þegar ég var skömmuð fyrir að leita að kettinum í kringum got, enda vissu allir að læðan þurfti að vera í friði og þess var gætt að svo yrði. Mér finnst líka eins og það sé altalað að hryssur kasti ekki nema einar og þær eru mjög næmar á að verið sé að fylgjast með sér. Hryssur eiga það líka til að stoppa kast ef þeim er ógnað eða ef þær fælast og bíða þar til þær upplifa sig óhultar aftur.  Við manneskjurnar erum jú spendýr og alls ekkert ólík þessum dýrum sem ég nefni þegar kemur að fæðingu. Við verðum að upplifa öryggi.

dream-away-1528495

Margar konur upplifa að þeirra öruggi staður sé spítalinn þar sem þær finni öryggið en þegar þær mæta svo upp á spítala í fæðingu finna þær að líkaminn bregst við, hríðarnar detta niður og það hægir á öllu ferlinu. Þetta þekkja ljósmæður vel og taka sem betur fer oftast tillit til þess. Spítalaumhverfið örvar líka oft adrenalínið og hægir þar af leiðandi á oxýtoxininu. Umhverfið sem fylgir spítölum svo sem skært ljós, spurningaflóð, klukkuhljóð, hljóð í mónitor, hljóð frá rúminu og fleira getur allt dempað oxýtoxinið mikið og þannig gert fæðinguna lengri.

Michel Odent, fæðingarlæknir, hefur verið óþreytandi í að benda á að til þess að oxýtoxinið streymi um okkur í fæðingu verðum við að skapa aðstæður þar sem við erum afslöppuð, róleg og örugg. Þetta þýðir að kjöraðstæður er staður þar sem við erum örugg og getum slökkt á heilanum í okkur (neo-cortexinu) s.s. þurfum ekki að svara spurningum, spjalla, spá í útvíkkun eða annað álíka áreiti. Með því að slökkva á neo-cortexinu þá getur kona farið á fullt inn í fæðinguna sína, oxýtoxinið flæðir fram og gerir sitt.

Jafnframt er mikilvægt að vera í umhverfi þar sem barnsfæðandi kona hefur það ekki á tilfinningunni að verið sé að fylgjast með henni eða vakta hana. Það getur verið áhrif frá utanaðkomandi aðilum en tölvur, myndavélar og símar hafa sömu áhrif og geta haft truflandi áhrif. Upplifi kona að verið sé að fylgjast með henni kveikir hún á sér og þannig hægist á ferlinu.

Þá skiptir máli að staðurinn sé dimmur og engin skær ljós til staðar, dregið fyrir, kveikt á kertum eða dempuð birta hjálpar til við að örva oxýtocinið. Þá verður staðurinn að vera hlýr, mikilvægt að hafa herbergið heitt og jafnvel hitara í gangi (kerti eða kamínu ef það má kveikja á svoleiðis) og jafnvel heitt vatn á réttum tíma getur allt lagt sitt af mörgum til að örva oxýtocinið.

Síðasti liðurinn en ekki sá sísti er að halda verður adrenalíni í lágmarki. Adrenalín er annað mjög merkilegt hormón og ekki síst fyrir þær sakir að það er smitandi (rétt eins og oxýtocin). Ef manneskja er stressuð, kvíðin og hrædd í fæðingu getur hún auðveldlega smitað aðra og ósjálfrátt líður fólki í fæðingarrýminu eins. Því er mikilvægt fyrir þá sem eru viðstaddir fæðingu að vera rólegir og ef ekki, taka á öllu sínu til að róa sig niður og í einhverjum tilfellum mælir Michel Odent hreinlega með því að fólk sem er stressað og gefur frá sér adrenalín yfirgefi herbergið, fái sér göngutúr og komi til baka þegar það hefur náð að róa sig.  

Kannski hljómar það eins og það sé alls ekki hægt að vinna með þessi atriði í venjulegri fæðingu sem fer fram á spítala en það er auðveldara en maður heldur. Maður getur passað upp á að manni sé hlýtt allan tímann og beðið um að hafa ljósin slökkt og dregið fyrir. Ef hlusta þarf á hjartsláttinn að ekki sé kveikt á hljóðinu í mónitornum og lítið sé talað við mann. Svo getur viðvera doulu eða stuðningsaðila sem þekkir fæðingar hjálpað parinu mikið með rólegri nærveru og þannig viðhaldið eðlilegu flæði oxýtocins.

candles-2-1189399-640x480

Fyrir þá sem vilja kynna sér oxýtocin meira má benda á heimasíðu Michels Odent http://www.wombecology.com  

 

family-1246171-639x919

Stuðningur í fæðingu

Stundum þegar ég hef verið að aðstoða fólk við að undirbúa sig fyrir komu barns í heiminn hef ég spurt pabbann/makann hvernig hann sjái fyrir sér að styðja konuna sína í gegnum fæðinguna. Sjaldnast stendur á svari ,,ég ætla bara að gera mitt besta, gera það sem hún biður mig um og vera til staðar“.

Það er nefnilega heilmargt sem stuðningsaðilinn getur gert til að létta undir í fæðingunni.

Mikilvægur en vanmetinn eða vanræktur stuðningur felst í því að vera sjálfur í lagi, vera búinn að borða vel undanfarna daga og hvíla sig. Fæðing er oftast hörkupúl sem getur verið mjög löng og krafist þess að maður geri allskonar, það er mikið betra fyrir mann sjálfan og alla í kring að vera upplagður.

Það er gott að vera með á nótunum, hafa spjallað vel um komandi fæðingu og hvernig þið sjáið hana fyrir ykkur. Hvar ætlið þið að fæða? Hvenær er stefnan tekin á að fara þangað? Afhverju? Hvað ætlið þið að gera í biðtímanum? En þegar allt er komið á fullt? En ef það er eitthvað óvænt, hvað þá? Hvert er plan A? En plan B? Hvað viljið þið gera ef plan C hoppar til ykkar? Við hvað eruð þið hrædd og af hverju? Hvernig ætlið þið að tækla það ef sú staða kemur upp? Viðhorf til verkjastillingar, hvert er það? Eruð þið með svipað tollerans í því? Ef þið eruð búin að ræða málin vel getið þið betur tekist á við aðstæður sem koma upp.

Fæðingarundirbúningur er líka mikilvægur, það er gott að þekkja fæðingarferlið, upphaf, einkenni, hvað er eðlilegt og við hverju þarf að bregðast. Hvað er gott að gera í hverjum aðstæðum og hafa reynt og prófað það sem líklega kemur upp. Mikið betra að hafa kynnt sér það í tíma frekar en að panikka á ögurstundu.
Að sama skapi er gott að hafa tileinkað sér ákveðna öndunartækni sem róar mann og nýtist í fæðingunni, fyrir mann sjálfan og svo konuna sem maður styður. Einfaldasta formið er að anda þrisvar djúpt að sér andanum og anda frá rólega og skoða með opnum huga hvaða áhrif það hefur á líkamann.

Þá getur verið gott að vera búinn að kynna sér eitthvað um nudd í fæðingu, það eru ákveðin svæði á baki og mjöðmum sem mörgum konum finnst gott að láta nudda eða þrýsta á í fæðingu, maður fær oft auka stig í kladdann með því að vita hvar er gott að fá nudd og strokur. Flestar konur vilja léttara nudd í upphafi fæðingar og svo þéttara eftir því sem líður á fæðinguna.

Einlægt hrós er alltaf hvetjandi og það getur verið gott að vera búinn að setja smá hugsun í hvaða orð hvetja konuna áfram, hvaða hrós hittir hana í hjartastað og eflir og hvetur. Hvaða orð notar hún sjálf til að hvetja sig áfram? Ekki vera spar á hrósið, það kemur mann nær lokamarkmiðinu.

Vertu til staðar í augnablikinu og veittu því athygli sem er að gerast. Sjúklega erfitt, sérstaklega þegar aðstæður eru pínu erfiðar en það margborgar sig. Skoðaðu með opnum huga hvað er að gerast, hvert er hún að horfa? Er endurtekning í ferlinu hjá henni? Nær hún að slaka á og sóna út á milli hríða? Veittu því athygli hvort það hljómi allt eins og það sé í himnalagi eða er verið að gefa eitthvað annað til kynna?

Ekki tala meðan á samdrætti stendur, betra að tala á milli og ef eitthvað er óljóst er yfirleitt betra að spyrja beinna spurninga sem auðvelt er að svara með jái eða nei-i. ,,Viltu vatn?“ er þægilegri spurning en ,,hvað viltu drekka?“. Fyrri spurningin býður upp á já/nei svar og svo er líka hægt að kinka kolli eða hrista höfuðið eftir því sem við á.

Vertu vakandi fyrir bendingum, stundum geta konur ekki talað eða vilja ekki segja neitt og
þá er gott að geta bent með höfðinu eða fingrunum í áttina að því sem mann vanhagar um eða truflar mann.

Forðastu allar leiðbeiningar um andardrátt nema vera handviss um að það sé viðeigandi ,,anda inn- anda út“ getur verið mjög ruglandi og manns eigin andardráttur ekki í takt við öndun konunnar eða í samræmi við líðan hennar. Ef maður er ekki viss um að andardráttur konunnar sé eins og hún myndi kjósa reynist vel að stilla sig inn á hana og leiðbeina með útöndun, hvetja til að anda rólega frá sér og anda alveg frá sér frekar en að spá í hvernig innöndunin er.

Vertu þolinmóður eins og þú getur. Fæðing tekur oft langan tíma, venjuleg fæðing yrði aldrei sýnd í sjónvarpi í rauntíma því hún er langdregin og getur dregist og dregist. Vertu þolinmóður og haltu í jákvæðnina og bjartsýnina. Áður en þið vitið af er litla krílið komið í fangið til ykkar.